Scenariusz 04 — Dezinformacja i bezpieczeństwo informacyjne

1. Streszczenie celu i logika zajęć

Cel ogólny: uczestnicy uczą się rozpoznawać 5 sygnałów dezinformacji, stosować proste algorytmy SIFT (Stop–Investigate–Find better coverage–Trace back to the source) i Lateral Reading (czyli sprawdzanie źródła „obok”), a także tworzą Kodeks odpowiedzialnego udostępniania dla swojej grupy/organizacji.
Logika: doświadczenie (gra „Clickbait czy fakt?”) → porządkowanie narzędzi (SIFT, weryfikacja obrazu/źródła) → zastosowanie (zespołowe fact‑checking mini‑raportów) → decyzja (kodeks + mały krok).
Produkty końcowe: 1) Karta I1 „Sygnały fake news”, 2) Karta I2 „SIFT – 4 kroki”, 3) Karta I3 „Checklist weryfikacji obrazu/źródła”, 4) Karta I4 „Raport fact‑checking (1 strona)”, 5) plakat „Kodeks odpowiedzialnego udostępniania”.

Uwaga dot. wrażliwości: unikać stygmatyzujących przykładów o migrantach/uchodźcach; pracować na neutralnych lub zanonimizowanych treściach. Gdy pojawia się napięcie – pauza, w razie potrzeby praca na fikcyjnych headline’ach.

2. Rezultaty uczenia (wiedza • umiejętności • postawy)

Wiedza: rozpoznaje typy manipulacji (clickbait, wyrwane z kontekstu, fałszywa atrybucja, deepfake/AI‑image, stare zdjęcie jako „nowe”); zna podstawy SIFT i „lateral reading”.
Umiejętności: wskazuje 5 sygnałów ostrzegawczych, wykonuje krótki fact‑check (źródło, data, inne relacje, pierwotny kontekst), przygotowuje 1‑stronicowy raport.
Postawy: odpowiedzialność za udostępnianie, ciekawość zamiast oburzenia, otwartość na korektę.

3. Parametry organizacyjne

Sala: układ „podkowa” + 4 stoliki; 1 flipchart + markery; projektor.

Materiały i narzędzia

Materiały do druku (A4, po 1/os. jeśli nie korzystamy z urządzeń):
Karta I1 — 5 sygnałów fake news
Karta I2 — SIFT (Stop–Investigate–Find–Trace)
Karta I3 — Checklist weryfikacji: Źródło/Obraz/Autor/Daty
Karta I4 — Raport fact‑checking (1 strona)
Rubryka I‑RAP — Ocena raportu (0–2 pkt/kryterium)
Papier A3 do plakatu „Kodeks odpowiedzialnego udostępniania”
Zestaw kart HEADLINE (dla gry): 12–16 wydrukowanych nagłówków (prawdziwe/zmodyfikowane, neutralne tematy + parę o technologiach/zdrowiu).
Wariant online (opcjonalnie): telefony/laptopy (po 1 na zespół) do demonstracji weryfikacji obrazu i źródła.
Narzędzia ewaluacji: Mentimeter PRE/POST (skala 1–5): pytania z sekcji 4.

4. Mentimeter — pytania (PRE i POST)

„Rozpoznaję sygnały dezinformacji w nagłówkach i postach.”
„Wiem, jak szybko sprawdzić wiarygodność źródła (SIFT / lateral reading).”
„Mam zasady odpowiedzialnego udostępniania i zamierzam ich przestrzegać.”

Wskazówka: przy POST poproś o krótki komentarz: „Co najczęściej zastosujesz – STOP, czytanie równoległe, czy weryfikację obrazu?”

5. Przebieg szczegółowy (180’)

0–15’ Otwarcie i zasady (15’)

Cel: bezpieczeństwo i sens tematu.
Co ma się wydarzyć: zasady (dobrowolność, poufność, prawo do pauzy, życzliwość); wyjaśnienie, że pracujemy na neutralnych przykładach, nie wchodzimy w spory polityczne.
Materiały: slajd „Cel i plan”, flipchart „Zasady”, zestaw kart HEADLINE (jeszcze nie rozdawaj).

15–25’ Icebreaker „Wyzwalacze emocji” (10’)

Cel: uświadomić wpływ emocji na udostępnianie.
Instrukcja: na karteczkach wypisz 1–2 emocje, które popychają do udostępniania (np. złość, strach, duma, poczucie niesprawiedliwości). Zrób chmurę wyrazów.
Mini‑wniosek: silna emocja = sygnał STOP.

25–35’ Mentimeter PRE (10’)

Cel: punkt odniesienia; wyświetl średnie.

35–70’ MODUŁ 1 — Gra „Clickbait czy fakt?” (35’)

Cel modułu: rozpoznać sygnały manipulacji i trenować „STOP przed udostępnieniem”.
Forma: zespoły 4–5 os.
Materiały: talia HEADLINE (na każdy stolik 8–10 kart), Karta I1.
Instrukcja szczegółowa

Rozdaj 2 talie: nagłówki neutralne/faktyczne i nagłówki problematyczne (zmiksowane).

Zadanie: posegreguj na 3 stosy: „raczej wiarygodne”, „raczej niewiarygodne”, „nie wiem – potrzebna weryfikacja”.

Do każdej decyzji dopisz sygnał z Karty I1, np.:

silna emocja/oburzenie,

brak/niejasne źródło,

stare zdjęcie jako nowe,

„ekspert”, którego nie da się zweryfikować,

brak daty/konkretów.

Mini‑refleksja (5’): co ląduje w „nie wiem”? co tam robić dalej? (odpowiedź: SIFT).
Kryteria sukcesu: każda grupa uzasadnia decyzje konkretnymi sygnałami.

70–80’ Mikro‑podsumowanie M1 (10’)

Cel: spisać 5 sygnałów ostrzegawczych.
Efekt: flipchart „Nasze TOP‑5 sygnałów” (zostaje do końca warsztatu).

80–90’ PRZERWA (10’)

90–115’ MODUŁ 2 — Narzędziownik SIFT + czytanie równoległe (25’)

Cel: poznać i przećwiczyć szybkie kroki weryfikacji (z internetem lub bez).
Materiały: Karta I2 (SIFT), Karta I3 (Checklist), projektor (opcjonalnie).
Instrukcja (2 wersje)

Wersja OFFLINE: pracujecie na wydrukowanych kopiach „stron źródłowych” (strona „O nas”, fragment artykułu, zrzut ekranu profilu). Zaznaczcie markery: kto publikuje? kiedy? czy inni o tym piszą?; przenieście wnioski na Kartę I3.

Wersja ONLINE: pokaż czytanie równoległe: zamiast klikać w głąb źródła, otwórz nowe karty: „o wydawcy” w innej witrynie, inne relacje o wydarzeniu, narzędzia do obrazów (odwrócone wyszukiwanie).
Wprowadź 3 szybkie techniki

STOP (przerwij reakcję emocjonalną; „dlaczego mam to udostępnić?”).

Investigate the source (kim jest wydawca/autor? co mówią o nim inni?).

Find better coverage (czy są inne źródła tej informacji?).

Trace back (wróć do pierwotnego kontekstu: pełny cytat, pełne wideo, pełna data).
Dodatkowo – obrazy/wideo (I3): sprawdzanie daty publikacji, odwrócone wyszukiwanie obrazu (alternatywy: różne wyszukiwarki), tropy montażu/AI (dziwne dłonie/artefakty, nienaturalne tła).
Ćwiczenie (10’): w parach zastosuj SIFT do 1 mini‑przykładu (wydruk lub demo). Wypełnij Kartę I3.

Kryteria sukcesu: każdy zespół potrafi wskazać pierwotne źródło lub brak i minimum 1 alternatywne, wiarygodne źródło.

115–125’ Energizer „3–2–1 ruch” (10’)

Krótki reset ruchowy; zmiana miejsc przy stolikach.

125–160’ MODUŁ 3 — Zespołowy fact‑checking i Kodeks (35’)

Cel: wykonać mini‑raport i spisać zasady udostępniania.
Materiały: Karta I4 (Raport 1 strona), Rubryka I‑RAP, papier A3.
Instrukcja

Każdy stolik wybiera 1 z „nie wiem” z M1 lub dostaje nowy przykład.

Wykonuje SIFT i wypełnia Kartę I4:

Co sprawdzaliśmy?

Co mówią inne źródła?

Co jest pierwotnym kontekstem?

Wniosek (prawdziwe/fałszywe/niejednoznaczne).

Rada: co zrobić, zanim udostępnisz?

Peer‑review (10’): wymiana raportów między stolikami i ocena wg Rubryki I‑RAP (0–2 pkt/kryterium: przejrzystość, źródła, wniosek, rada).

Kodeks (10’): na A3 spiszcie 5 zasad odpowiedzialnego udostępniania (np. 1) STOP – jeśli czuję silną emocję; 2) sprawdź datę/źródło; 3) nie udostępniaj screenów bez kontekstu; 4) oznacz zdjęcie jako „symboliczne”, jeśli nie pokazuje realnego wydarzenia; 5) nie taguj osób bez zgody).
Kryteria sukcesu: każdy zespół oddaje 1 raport + współtworzy Kodeks.

160–172’ Mentimeter POST + refleksja (12’)

Cel: ocenić wzrost i ugruntować nawyk.
Instrukcja: te same 3 pytania; potem każdy wybiera 1 zasadę z Kodeksu jako swój nawyk na 7 dni (naklejka z imieniem przy zasadzie).

172–180’ Zamknięcie i „mały krok” (8’)

Co ma się wydarzyć: zdjęcie plakatu Kodeksu i raportów; propozycja powieszenia Kodeksu w sali/na grupie online.

6. Dobre praktyki prowadzenia

Detoksykacja emocji: jeśli pojawia się oburzenie – przypomnij STOP; przejdź do weryfikacji krok po kroku.

Neutralność przykładów: dobieraj treści niepersonalizujące żadnych narodowości/grup.

Prosty język: krótkie instrukcje na kartach; piktogramy.

Modeluj narzędzia: pokazuj na żywo, jak robisz „lateral reading”.

7. Adaptacje, plan B, warianty

Bariera językowa: karty z ikonami; dopuszczalne krótkie notatki w UA/RU/EN; praca w parach mieszanych językowo.

Bez internetu: pracuj w pełni na wydrukach (zrzuty ekranu, „strony o nas”, stare/nowe zdjęcia do porównania).

Mniej czasu (120’): skróć M1 do 20’, M2 do 20’, M3 do 25’; Kodeks w 5 minut metodą „każdy dopisuje 1 zasadę”.

Więcej czasu (+30’): dodaj segment o AI‑obrazach (artefakty) i o clickbaitowej ekonomii uwagi (jak działają algorytmy).

8. Ewaluacja i wskaźniki do raportu

Mentimeter PRE/POST — 3 pytania (sekcja 4).

Wytwory: Karty I1–I4, plakat Kodeksu, rubryki I‑RAP (peer‑review).

Obserwacja trenerska: 2–3 raporty ocenione wg I‑RAP, lista „małych kroków”.

Frekwencja i zgody: lista obecności, zgody na zdjęcia wytworów.

9. Załączniki do druku

Poniżej znajdziesz gotowe materiały z dokumentu (I1–I4 + rubryka), a także dodatkowy zestaw przykładowych kart HEADLINE do gry.

KARTA I1 — 5 sygnałów fake news

Silna emocja (strach, oburzenie, sensacja) – zatrzymaj się (STOP).
Niejasne źródło/autor (brak „o nas”, brak nazwiska).
Stare zdjęcie jako „nowe” / wyrwany kontekst.
„Ekspert”, którego nie da się zweryfikować / brak innych publikacji.
Brak dat, danych, linków do pierwotnego źródła.

KARTA I2 — Algorytm SIFT (4 kroki)

S — STOP: przerwij impuls udostępniania.
I — INVESTIGATE the source: sprawdź, kto publikuje i co mówią o nim inni.
F — FIND better coverage: poszukaj innych wiarygodnych relacji.
T — TRACE back: wróć do pierwotnego nagrania/cytatu/zdjęcia.

KARTA I3 — Checklist weryfikacji (Źródło/Obraz/Autor/Daty)

Źródło: strona „o nas”, kontakt, KRS/instytucja?
Autor: imię i nazwisko, inne teksty?
Daty: czy to aktualne? czy zdjęcie/film nie jest sprzed lat?
Obraz/wideo: odwrócone wyszukiwanie, znaki montażu/AI (artefakty dłoni, tła).
Inne relacje: kto jeszcze o tym informuje? (min. 2 niezależne źródła)

KARTA I4 — Raport fact‑checking (1 strona)

Tytuł sprawdzanej informacji

Co sprawdzaliśmy (tezę)?

Jakie źródła porównaliśmy?

Co jest pierwotnym kontekstem?

Wniosek

prawdziwe fałszywe niejednoznaczne

Rada dla odbiorcy

RUBRYKA I‑RAP — Ocena raportu (0–2 pkt/kryterium, max 8)

Kryterium	1	2
Przejrzystość (co sprawdzano i jak)	1	2
Źródła (min. 2 niezależne / wskazanie pierwotnego)	1	2
Wniosek (jasny, uzasadniony)	1	2
Rada (co zrobić, zanim udostępnisz)	1	2

Interpretacja: 0–3 – początek; 4–6 – solidnie; 7–8 – bardzo dobrze.

Dodatkowe materiały: przykładowe karty HEADLINE (fikcyjne)

Uwaga: poniższe nagłówki są fikcyjne i służą wyłącznie do ćwiczeń. Nie są opisem realnych wydarzeń.

#01

Nowy rozkład jazdy komunikacji miejskiej od 1 marca – sprawdź zmiany na stronie przewoźnika

#02

Uwaga: fałszywe SMS-y „dopłata do paczki” wracają – nie klikaj w linki, sprawdź numer nadawcy

#03

Zdjęcie „z dzisiaj” pokazuje śnieżycę w lipcu – internauci udostępniają bez sprawdzenia daty

#04

PILNE! Każdy, kto ma telefon, musi wyłączyć tę funkcję do północy – inaczej straci konto

#05

Bloger twierdzi: „Ten jeden trik sprawi, że Twoje konto urośnie x100 w 24h” – brak źródeł i danych

#06

Raport: ceny energii w 2026 – porównanie ofert i źródła danych (linki w opisie)

#07

Anonimowy „ekspert” ostrzega, że jutro „zablokują wszystkie konta bankowe” – brak weryfikowalnych informacji

#08

Nowa aplikacja rzekomo kradnie zdjęcia z galerii – sprawdź komunikaty producenta i niezależne media

#09

Wideo z „protestu w Polsce” jest z 2017 roku – zobacz pełny kontekst i datę nagrania

#10

Miasto uruchamia konsultacje społeczne online – jak zgłosić uwagę krok po kroku

#11

Tylko dziś: darmowe bony dla wszystkich – wystarczy podać PESEL w formularzu

#12

Poradnik: jak rozpoznać phishing w 60 sekund (checklista i przykłady)

#13

Zdjęcie rzekomo z miejsca katastrofy ma dziwne dłonie i artefakty – możliwy obraz AI

#14

Instytucja publikuje sprostowanie do wcześniejszej informacji – link do oświadczenia

#15

„Nie uwierzysz, co zrobili!” – nagłówek bez dat i bez źródła, tylko screen

#16

Kalendarz dni wolnych i ważnych terminów urzędowych – odsyłacz do oficjalnych komunikatów